Modafinil — EU-onderzoeksgids.

Wat is Modafinil?

Modafinil (2-[(difenylmethyl)sulfinyl]acetamide) is een synthetisch waakzaamheidbevorderend middel, dat voor het eerst is toegelaten als receptplichtig geneesmiddel (Provigil in de VS, Modiodal in verschillende EU-landen) voor de behandeling van overmatige slaperigheid. Het exacte werkingsmechanisme is niet volledig vastgesteld; remming van de dopaminetransporter wordt vaak voorgesteld, maar dit is niet getoetst aan de labeltekst. Het is een racemaat van R- en S-enantiomeren. Onderzoeksleveranciers verkopen het als bulkpoeder, wat niet hetzelfde is als een geregistreerd, kwaliteitsgecontroleerd geneesmiddel.

Wat toont het onderzoek?

In de Amerikaanse multicenterstudie naar modafinil bij narcolepsie (21 centra; 271 patiënten gerandomiseerd naar twee actieve armen of placebo gedurende 9 weken) verbeterde modafinil de objectieve wakkerheidstests (Multiple Sleep Latency Test, Maintenance of Wakefulness Test) en de Epworth Sleepiness Scale-scores ten opzichte van placebo, zonder nadelige invloed op de nachtelijke slaap. Bij de slaapstoornis door ploegendienst (Czeisler 2005; 209 patiënten; 3 maanden) was de klinische verbetering op de Clinical Global Impression-schaal 74% met modafinil tegenover 36% met placebo, al noteerden de auteurs resterende slaperigheid. Een meta-analyse uit 2016 van 10 gerandomiseerde studies (1.466 deelnemers) naar modafinil of armodafinil bij obstructieve slaapapneu met resterende slaperigheid vond een Epworth-verbetering van 2,2 punten (95%-BI 1,5-2,9) en een winst op de Maintenance of Wakefulness Test van circa 3 minuten (95%-BI 2,1-3,8) ten opzichte van placebo, met meer bijwerkingen en meer uitval door bijwerkingen. De EMA oordeelde in 2010-2011 dat bij andere aandoeningen dan narcolepsie het voordeel niet opwoog tegen de veiligheidsrisico's, en noemde zorg over off-label en recreatief gebruik voor prestatieverbetering. Bewijs bij gezonde mensen is voor deze gids niet beoordeeld.

Juridische status in de EU

Modafinil is in de EU een toegelaten geneesmiddel (receptplicht bevestigd voor België en het VK, andere lidstaten niet gecontroleerd), maar uitsluitend via nationale procedures (bijvoorbeeld Modiodal, Provigil, Vigil, Modasomil en generieke middelen), niet via een centrale EU-vergunning. Na een Artikel 31-verwijzing concludeerde het EMA-comité in 2010 (eerste advies 22 juli 2010; advies na herbeoordeling 18 november 2010) dat modafinil alleen voor narcolepsie mag worden gebruikt, en het besluit van de Europese Commissie volgde op 27 januari 2011. Obstructieve slaapapneu, slaapstoornis door ploegendienst en idiopathische hypersomnie zijn als indicaties geschrapt; de geharmoniseerde SmPC vermeldt het bij volwassenen voor overmatige slaperigheid bij narcolepsie met of zonder kataplexie. In de VS is het een gecontroleerde stof in Schedule IV; de nationale status als gecontroleerde stof in EU-lidstaten is voor deze gids niet geverifieerd. Modafinil-bulkpoeder van onderzoeksleveranciers heeft geen handelsvergunning, en modafinil staat als verboden (S6.A, niet-specifieke stimulantia) op reproducties van de WADA-verboden lijst 2026; het WADA-origineel was niet toegankelijk en de status tijdens wedstrijden versus het hele jaar is niet opnieuw gecontroleerd (stimulantia zijn normaal alleen tijdens wedstrijden verboden).